xí nghiệp tư bản chủ nghĩa dựa trên cơ sở phân công lao động và kĩ thuật thủ công; là một giai đoạn phát triển của công nghiệp tư bản chủ nghĩa, ra đời tiếp sau hiệp tác giản đơn tư bản chủ nghĩa vào giữa thế kỉ 16 - cuối thế kỉ 18. Được hình thành bằng hai cách: 1) Các công nhân có chuyên môn khác nhau, hợp nhất vào một xưởng thợ, thực hiện kế tiếp nhau các thao tác để chế tạo ra một sản phẩm. 2) Hợp nhất những người thợ thủ công có cùng chuyên môn vào một xưởng thợ, rồi phân chia các công việc cùng loại (các công đoạn) thành những thao tác chi tiết hơn để giao cho từng người. Vd. ở CTTC làm kim băng, quá trình sản xuất được chia nhỏ thành 72 thao tác; hoặc ở CTTC làm giày, người ta tạo ra 500 loại búa khác nhau. Sự phân công lao động như vậy làm tăng năng suất lao động, tạo điều kiện để tăng giá trị thặng dư tương đối, nhưng đồng thời bắt buộc mỗi người lao động chuyên vào một thao tác hẹp nhất định, làm cho họ phải phụ thuộc vào giới chủ và không phát triển được một cách toàn diện. Sự phát triển của CTTC đi đôi với việc tăng cường tích tụ sản xuất, thúc đẩy việc mở rộng thị trường, nhưng không thoả mãn được nhu cầu hàng hoá tăng lên nhanh chóng. Đó là thực tế khách quan đòi hỏi phải chuyển sang CTTC sản xuất cơ khí tư bản chủ nghĩa. Ở Việt Nam, phần lớn các hợp tác xã thủ công nghiệp được tổ chức theo mô hình CTTC.
